> verte ISSN 1689-524X
Krytyczny Magazyn Internetowy

Film Anny Zdrojewskiej i Claudii Snochowskiej-González pokazywany na terenie niemalże całej Polski jest głosem o niemałym znaczeniu dla obecnej sytuacji kulturowej i społecznej naszego kraju. Nie dlatego jednak, że porusza trudną kwestię aborcji, która w ogólnej dyskusji (ujęta w kategoriach abstrakcyjnych) jawi się przecież jako spór nierozstrzygalny, lecz dlatego, że traktuje o pozbawieniu prawa wyboru i marginalizacji kobiet, które jako konkretne indywidua, w konkretnych przypadkach (a jeśli posłuchać Wittgensteina: tylko takie powinny nas interesować)¹ , jakimi nazwać można ich sytuacje życiowe, powinny mieć zagwarantowaną prawnie możliwość decydowania o sobie.

Chodzi tu zatem o podstawowe pojęcie wolności, które zawiera w sobie wyżej wspomniane prawa i przywileje, jakimi obdarzone zostają jednostki przez państwo, lub ogólniej rzecz ujmując: wspólnotę kulturową, w jakiej egzystują. Pojęcie to natomiast wymaga w Polsce swego rodzaju rewaluacji i poszerzenia granic, co, jak się zdaje, miało leżeć niejako w sercu debaty społecznej, którą autorki filmu pragnęły wywołać.

Polska jest bowiem krajem rozwijającym się w niebezpiecznym kierunku, który określić można za pomocą takich terminów jak „imperializm”, „kultura monologu”, czy „kultura wykluczenia”. Paradoksalnie dążenia takie widoczne były już w okresie walki (notabene, z systemem o takim jak wyżej wymieniony charakterze) o wolne państwo. Anna Zdrojewska i Claudia Snochowska-González poruszyły ten problem przywołując w „Podziemnym państwie kobiet” sytuację działaczek Solidarności, które wraz z męską częścią tej organizacji walczyły co prawda o wolność, ale najwyraźniej zupełnie inaczej rozumianą. To, co zostało im zaproponowane przez kolegów z ruchu solidarnościowego, nie było wartością uniwersalną, a jedynie taką, która mogła zostać zrealizowana w ramach projektu społeczeństwa heteronormatywnego.

Niewątpliwie ewokuje to wiele obrazów z historii. Można tu przywołać chociażby sytuację Amerykanów, którzy rozpoczęli budowę swojego „nowego wspaniałego świata” od pozbawienia indiańskich autochtonów wolności decydowania o sobie i własnym losie, by nieco później, podczas rewolucji amerykańskiej, znów walczyć w imię tej ważnej wartości, podtrzymując jednocześnie niewolę czarnoskórych². W Polsce problem nie dotyczy Indian ani niewolników, lecz kobiet, feministek (oraz innych grup społecznych, jak np. ateistów lub homoseksualistów), których głosy są marginalizowane, ignorowane i traktowane jak bełkot dzikusów niezdolnych do podejmowania racjonalnych decyzji i „normalnej” koegzystencji w społeczeństwie.

Niestety, jak zdołały pokazać nam autorki opisywanego tu filmu, polityka taka jest zwykłym kulturowym prowincjonalizmem, który zajmuje się tylko [jednym zaściankiem], ale utrzymuje, że mówi o całym świecie (…)³, podczas gdy poza jego polem widzenia wyrasta podziemne państwo tak wielkie, że trudno je już zamieść pod dywan z napisem „kwestia marginalna”. Dlatego tym bardziej ważką zdaje się redefinicja pojęć tak prymarnych jak „wolność”, „uwrażliwienie na granice zauważania i wykluczenia⁴ ”, by Polska mogła kiedyś wyruszyć w kierunku tego, co Wolfgang Welsch określa mianem „kultury plamki ślepej”,⁵ sprzyjającej społecznemu dialogowi i pluralizmowi poglądów.

© 2009 Magdalena Rucińska