> verte ISSN 1689-524X
Krytyczny Magazyn Internetowy

Frapujący to tytuł. I gdyby nie on, powiedziałbym, że to książka o człowieku umierającym ze wstydu. Bo pastor, odurzony alkoholem, owego feralnego wieczora dopuszcza się czynu lubieżnego wraz z — o zgrozo dziewiętnastowiecznej obyczajowości — jednym z marynarzy. I umiera po kilku dniach w samotni swojej kajuty.

Tak jak jego podkute buty ciągnęły go w dół po szczeblach łączących mostek z pokładem rufowym, a pokład rufowy ze śródokręciem, tak łyk albo dwa ognistego trunku ściągnęły go w rejony, które potem, po otrzeźwieniu, musiał uznać za najniższy krąg piekła samoupodlenia. Pozwolę sobie wpisać jedno zdanie do niezbyt obszernego tomu zawierającego wiedzę człowieka o Człowieku: Ludzie czasem umierają ze wstydu.

Nie wstydzi się za siebie — wstydzi się siebie. Bo przez swój czyn dociera do prawdy o tym, kim jest. Zabija go prawda, która miała wyzwalać. Albowiem wolność, którą przynosi, to wolność przeklęta, wolność wygnańca. Bo wszystko, co stanowiło o jego jestestwie, wywodziło się ze świata, do którego nie ma już dla niego powrotu — świata uniżonego sługi bożego, pełnym sercem oddanego i ufnego swemu Bogu, którego po dopuszczeniu się występku staje się on niegodzien.

W przedśmiertnym lamencie pastora pobrzmiewa echo płaczu Ralpha zamykającego „Władcę much” — płaczu nad bezpowrotnie utraconą niewinnością, nad upadkiem naiwnej wizji świata pod brzemieniem okrutnej prawdy, w obliczu której nic nie będzie już takie samo i na nowo trzeba się będzie uczyć żyć, na nowo nazywać i wartościować. Tego samego płaczu, w którym opuszczano raj. Bo „Rites of Passage” to książka o raju utraconym. Tytułowy zwrot na drodze życia przynosi tu utrata niewinności.

Talbot pozostaje jedynym spadkobiercą prawdy o Collym, wykradając z jego kajuty napisany przezeń przedśmiertnie list. Zapiski pastora, dokumentujące wydarzenia prowadzące do jego śmierci, konfrontuje z tymi własnego autorstwa, pełnymi kpiny i wzgardy dla tegoż, które to nagle stają się zapisem tragedii, dowodem w sprawie. Jego farsa naznaczona zostaje tragedią zmarłego, w obliczu której szyderstwa Talbota stają się dlań brzemieniem.

A ja? Mogłem go ocalić, gdybym mniej miał na uwadze swą pozycję i nie obawiał się tak bardzo nudy podczas długotrwałej podróży. Ach, te przenikliwe sądy, interesujące obserwacje, krotochwilne dykteryjki, którymi swojego czasu miałem zamiar zabawiać waszą lordowską mość! Zamiast nich proponuję teraz prosty opis występków Andersona oraz moich zaniedbań.

Od tej chwili jego pamiętnik nie służy już rozrywce, lecz prawdzie o Collym. Zyskuje przeto Talbot odkupienie swoich zaniedbań; dostrzega swój błąd, którym okazała się być nie tyleż pycha, co ślepa wiara w możliwość racjonalizacji tego świata. Prawda go wyzwala, można by rzec, gdyby nie fakt, że jest to prawda jedynie po części jego, doświadczana z bezpiecznej odległości — niczym refleksja z obserwacji płonącego domu zza okna. Talbot wynosi z niej jednak właściwą naukę: że jego dom też może kiedyś zapłonąć.

Nie bądź bezpieczny — zdaje się mówić Golding. Ostrzeżenie, które było słyszalne już we „Władcy much”, tutaj rozbrzmiewa po stokroć donośniej, bo nie upada tu świat chłopca, który jego wizję wyniósł z ojcowskich opowieści, lecz człowieka, który sam o tym porządku winien rzekomo stanowić.

Nie bądź bezpieczny — w moralności, miłości, rozumie czy wierze. Bo nie ma w ludzkim umyśle jednej myśli, która w obliczu zła, cierpienia czy lęku nie ległaby w gruzach. Bo wystarczy jeden zły człowiek, by wykorzenić je z umysłów narodu. Bo to kolosy na drewnianych nogach, na barkach których wędrujemy przez życie. Im więcej w nas pewności, tym pewniejsze one stawiają kroki, eksponując przy każdym swą kruchość. A gdy upadają, podnosimy się i wznosimy kolosy nowe, a szczątki starych stają się mogiłą dla dawnych nas. I dzieje się tak do czasu, gdy na powstanie nie starcza nam już sił.

© 2004 Tomasz Kojder