> verte ISSN 1689-524X
Krytyczny Magazyn Internetowy

„Równa szkoła — edukacja wolna od dyskryminacji. Poradnik dla nauczycielek i nauczycieli” — tytuł poradnika Ewy Majewskiej i Ewy Rutkowskiej, wydanego w 2007 roku przez Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej w Gliwicach, nie brzmi zbyt zagadkowo. Wydaje się, że został on, jak i całość publikacji na temat mało rozpoznanych w polskiej edukacji treści równościowych i antydyskryminacyjnych, bardzo dobrze przemyślany. Chciałoby się rzec: uszyty na miarę polskiej szkoły. Wyważony, prostym i przystępnym językiem napisany podręcznik dla edukatorów, metodycznie doradza, jak uwrażliwiać na równość bez nadużywania samego pojęcia gender. By osiągnąć ten cel, autorki wybrały rzetelną, nieemocjonalną, wręcz dydaktyczną retorykę. I podobnie jak sam tytuł jest przykładem odpowiedniego opakowania „zakazanego” produktu, tak kolejne rozdziały, traktując o niepopularnych politycznie tematach, skrywają clou w interdyscyplinarności, w adekwatnych do polskiej rzeczywistości przykładach oraz w wyczerpującym zakresie zebranych dokumentów na temat prawa równościowego (polskiego, europejskiego i światowego).

Poradnik niczym świetny nauczycielski konspekt, uniwersalny i konkretny zarazem, pozwala śledzić „walkę ze stereotypem” bez uprzedzeń i przesądów dotyczących naukowej terminologii. Wyjaśnienie pojęcia „płeć społeczno-kulturowa” i jego społecznych konsekwencji w kontekście powszechnych patriarchalnych uprzedzeń, zostało uczynione nie wprost. Autorki piszą o przemocy, o równościowym prawie, o różnorodnych kontekstach sytuacji kobiet w Polsce, Europie i na świecie, podkreślają kwestie rynku pracy i polityki. Gender jest otwartą perspektywą, do której uczestniczki i uczestnicy lekcji dochodzą samodzielnie. Jest to wyraz wysokiego poziomu merytorycznego i metodycznego poradnika. Ale nawet to nie ustrzegło podręcznika od rezerwy czy „dyskretnych” aktów niechęci, a nawet odrzucenia ze strony instytucji kontrolujących polską szkołę. Uczestnicząc w kilku spotkaniach promocyjnych „Równej szkoły”, organizowanych dla nauczycieli, mediów i organizacji pozarządowych w całej Polsce, niejednokrotnie słyszałyśmy, iż kuratorium w wojewódzkim mieście X nie przyjęło zaproszenia na spotkanie z poradnikiem. Powodów albo nie podawano, albo odpowiadano, że publikacja ta nie została rekomendowana przez ministerstwo, a więc nie ma obowiązku zainteresować się nią.

W takiej sytuacji zasadne wydaje się pytanie, czy „równa szkoła” i „edukacja wolna od dyskryminacji” jako postulaty: ideowy i metodyczny, stanowią rodzaj zagrożenia? Dla kogo? Dla czego? Spróbujmy na to odpowiedzieć, wyręczając ministerstwo w rekomendacji poradnika. Dla szerszego ujęcia problemu na początek należy skonstatować, że od czasu transformacji ustrojowej, mimo intensywnych prób zagospodarowywania intelektualnej przestrzeni polskiego społeczeństwa przez poglądy neoliberalne bądź narodowo-katolickie, ta przestrzeń bardzo się zmieniła. Rozszerzyły się nasze horyzonty, zlaicyzowało życie codzienne, wkroczyliśmy w erę postmodernistycznej konsumpcji bez modernistycznego preludium. Polską mentalność zmieniły wolne i komercyjne media, masowe emigracje zarobkowe, dopływ środków z Unii Europejskiej. W tym samym czasie polska szkoła zmieniła się stosunkowo niewiele, i to mimo licznych reform i wstrząsów, jak choćby traumatyczne doświadczenie rządów Romana Giertycha nad oświatą. Nie dziwi więc dystans i niezrozumienie, z jakim podchodzi się w polskich szkołach do kwestii równego statusu kobiet i mężczyzn. Kilkanaście lat temu jednym z najważniejszych szkolnych rytuałów były soc-apele, a dziś są nimi wspólne msze, spowiedzi i inne tego typu masówki w kościołach katolickich. Dawniej obowiązkowe były zajęcia z przysposobienia obronnego (na wypadek ataku amerykańskiego wroga), a dziś — niby nieobowiązkowe, ale w rzeczywistości wpływające na średnią ocen — zajęcia z religii.

W takim „układzie” gender się nie mieści — jest obcym ciałem. Majewska i Rutkowska podejmują jednak próbę przeprowadzenia przeszczepu. Posiłkują się wypróbowanym przez lata narzędziem — trenerskim warsztatem. Za jego pomocą pokazują czytelniczkom i czytelnikom, jak ucząc młodzież na bieżąco i niejako transparentnie, animować krytyczną refleksję nad — zawartymi w języku, systemach instytucjonalnych, praktykach społecznych, czy codziennych interakcjach — ukrytymi (tradycyjnymi) założeniami dotyczącymi roli, pozycji, możliwości kobiet i mężczyzn w społeczeństwie, rodzinie i w sensie podmiotowym. Autorki wyjaśniają, jak opowiedzieć o gender, czyniąc jego znaczeniowy kontekst niekontrowersyjnym. Świetnym rozwiązaniem, jakie tu proponują, jest tłumaczenie zagadnienia równości niejako „z offu”, w perspektywie analizy bliskich każdemu nastolatkowi zjawisk — takich jak seriale, reklamy czy podręczniki do innych przedmiotów.

W tym miejscu warto podkreślić, że ważnym i tajemniczym bohaterem podręcznika jest pojęcie stereotypu. Pojecie, podobnie jak gender, naznaczone ideologicznie, bo im mniej rzetelnej wiedzy, tym więcej indoktrynacji rodzącej stereotyp, i odwrotnie: trudno zmienia się ruch myśli już ukształtowanej, bo nie reaguje ona na rzeczowe argumenty. Dlatego wskazując, jak wykorzeniać stereotypy, autorki proponują odwoływać się do emocji uczniów i uczennic. Prezentują scenariusze lekcji, które zakładają wcielanie się młodzieży w osoby molestowane seksualnie na przykład w tramwaju, lub porównanie się do „cieni z tabloidów”, idoli ze szklanego ekranu i billboardów. W wypracowanych razem z uczestniczkami i uczestnikami lekcji kontekstach pokazują sens równego traktowania uczniów i uczennic na konkretnych przykładach: komentują informacje i ilustracje powielające stereotypy płciowe zawarte w podręcznikach szkolnych, odnoszą się do sposobu traktowania chłopców czy dziewcząt podczas, na przykład, zajęć z wychowania fizycznego czy WOS-u. Poszerzają też spektrum pojęcia dyskryminacji o inne przesłanki niż tylko płeć, a mianowicie: o wiek, niepełnosprawność, orientację seksualną, pochodzenie narodowe i etniczne, etc.

Podsumowując to swoiste „gender-abecadło” tandemu Majewska & Rutkowska, można zaryzykować tezę, iż ten poradnik to pierwsza w Polsce próba stworzenia systemowej, równościowej dydaktyki dla szkół, która mierzy się z wyzwaniem wprowadzenia do naszej edukacji nowoczesnych treści z przestrzeni publicznej na ogół wypieranych, takich jak: gender, feminizm (w tym popularyzacja feminizmu jako krytyki społecznej), równouprawnienie mężczyzn i kobiet oraz inne postulaty antydyskryminacyjne. Polecamy. Nie tylko nauczycielom.