> verte ISSN 1689-524X
Krytyczny Magazyn Internetowy

Francuski historyk Fernand Braudel stworzył teorię, która głosi, że proces historyczny przypomina rzekę. To, co jest na powierzchni rzeki, płynie bardzo szybko. To zaś, co jest w jej głębokim nurcie, porusza się wolno. Szybko biegną wydarzenia. Jednak przy ogromnym przyspieszeniu obserwujemy dużą stabilność starych struktur, starych sposobów myślenia. Te zmieniają się znacznie, znacznie wolniej. Często, zafascynowani przebiegiem wydarzeń, zmianami na górze, nie zauważamy, że na dole, jak się toczyło życie, tak się toczy. Instytucje te same, sposób myślenia ludzi ten sam, nawyki te same, tradycja ta sama.

Myślę, że na tym polega dziś wielkie rozszczepienie świata. Przepaść między pędzącymi wydarzeniami, rozwojem idei, świadomością elit z jednej strony, a siłą bezładu instytucji i nawykami ludzi z drugiej strony staje się jednym z głównych dylematów naszych czasów.¹

Celem niniejszego artykułu jest opis kultury politycznej osób i grup przywódczych obecnych na polskiej scenie politycznej. Przy czym termin „kultura polityczna” to całokształt wartości, norm i reguł zachowania, utrwalonych w świadomości podmiotów biorących udział w działaniach politycznych².

Z kolei za elementy kultury politycznej rządzących uznaję:

• środki wykorzystywane w dialogu ze społeczeństwem, jak i z jego przedstawicielami, np. symbole polityczne, język polityki,
• zespół wyznawanych przez rządzących wartości,
• cele polityczne, tzn. pomysł na państwo:
  • zarys polityki wewnętrznej,
  • zarys polityki zewnętrznej,
• bieżące punkty odniesienia dla działań politycznych grup przywódczych w Polsce: np. RWPG, NATO, UE.

Radykalny konserwatyzm jest stadium ewolucji konserwatyzmu, na które powołują się zwłaszcza prawicowi myśliciele polityczni. Ci zaś większość swej uwagi zaczęli poświęcać krytyce zjawisk, które, ich zdaniem, spowodowały degenerację współczesnego świata i uczyniły go światem nie do zniesienia³. Radykalni konserwatyści przekonani są zatem, że tylko rzeczywistość interpretowana i opowiadana przez nich jest prawdziwa i zasługuje na konserwację i podtrzymanie. Przy czym nie nawiązują oni do rzeczywistości — świat jako taki nie jest godzien uwagi, gdyż należy koncentrować się przede wszystkim na eliminacji powodów zepsucia rzeczywistości, aby zastąpić ją rzeczywistością prawdziwą⁴ (np. proponowane poprawki do konstytucji rozszerzające zakres ochrony życia). Jeśli natomiast konkretne realia płynnej nowoczesności⁵ nie pasują do ideału, to po prostu są fałszywe, niewarte poddania ich refleksji, a tym bardziej podjęcia na ich temat dyskusji. Owa postawa często przypisywana jest zatem ex definitione poglądom Jana Pawła II, poczynaniom Romana Giertycha⁶, czy polityce uprawianej przez Prawo i Sprawiedliwość⁷. Zatem radykalny konserwatysta to ktoś, kto wyznawanych przez siebie wartości jest w stanie bronić do upadłego, jest nieugięty w swych przekonaniach oraz twierdzi, że pewne prawdy pozostają niezmienne, oraz nie podejmuje, w imię jakichś wyższych racji, z nimi dyskusji.

Taka postawa wynika z poczucia dostępu do Prawdy (jedynej i niepodważalnej)⁸, co doprowadza radykalnego konserwatystę do uznawania wyższości własnych racji w imię wyższych wartości, które mogą być interpretowane czy to jako wola Stwórcy, uniwersalne wyznaczniki etyczne ludzkiego postępowania, czy wreszcie — jako uniwersalny punkt oparcia, pozwalający trwać w przeświadczeniu, iż konserwatysta ma określone miejsce w świecie, wrogowie zaś są tworami przypadkowymi, rezultatem czyjegoś błędu, nie zasługującym na szacunek i dalszą egzystencję⁹ (np. łże-elity, mniejszości seksualnie).

Negacja rzeczywistości (np. III RP) radykalnego konserwatysty ma swe źródła zarówno w nostalgii za tym, co minęło, jak i w rozczarowaniu obecną sytuacją¹⁰. Zatem teraźniejszości przeciwstawiona jest przeszłość i tradycja, a cel przywrócenia tzw. starego porządku (np. państwa opiekuńczego) stawiany jest za punkt honoru, co staje się często pożywką do wystąpień demagogicznych.

Ciekawym także wydaje się fakt, że nawoływania PiS-u lub LPR-u do radykalizmu nie są postponowane czy dyskredytowane przez PO, a wręcz przeciwnie — aktorzy obecni na scenie politycznej prześcigają się w deklaracjach i sposobach szarpnięcia za cugle demokracji¹¹.

Warto ponadto odnotować, iż obecna kultura polityczna rządzących posiada też elementy kultury paranoicznej takie, jak:

• mentalność spiskowa (wszechobecność tzw. układu),
• dzielenie społeczeństwa na dobrych i złych (dobrzy to działacze PiS, źli to reprezentanci III RP, którzy przynależą do układu)¹³,
• widzenie w każdym wroga (trzeba znaleźć na niego haka, by go wyeliminować; do wrogów zaliczani są: przedstawiciele kapitału oraz politycy spoza PiS, media oraz ostatnio także hierarchowie kościoła¹⁴),
• widzenie świata tylko w bieli lub w czerni (żadne krzyki i płacze nie przekonają nas, że białe jest białe, a czarne jest czarne¹⁵),
• tworzenie silnej i zwartej formacji (PiS), w której nie ma miejsca na dyskusje, ale należy zgodnie z dyrektywami wykonywać polecenia, aby jak najdłużej utrzymać władzę¹⁶,
• przekonanie o tym, że nic nie dzieje się przypadkiem, a każda osoba jest odpowiedzialna za swoje czyny i można jej to udowodnić¹⁷,
• gloryfikacja przeszłości (zwłaszcza tradycji II RP, która jest obfitym źródłem mitów narodowych¹⁸) przy całkowitej negacji teraźniejszości,
• dyskredytowanie ludzi lepszych lub innych od siebie,
• kierowanie się zasadą, iż nikomu (poza osobami z klanu) nie można ufać, co przełożyło się obecnie na praktykę (?): nikomu poza swoim bratem bliźniakiem nie można ufać,
• zakładanie a priori złej wiary wobec partnerów w stosunkach międzynarodowych, zgodnie z zasadą, że zło czai się na zewnątrz¹⁹.

Według badań przeprowadzonych przez portal Wirtualna Polska w 2004 roku, rządzą nami: kapitał (tu zwłaszcza najbogatsi i najbardziej wpływowi biznesmeni), media oraz wielkie koncerny wydawców (przede wszystkim Agora) i kościół (jego hierarchowie)²⁰. Te trzy elementy (grupy interesu) tworzą między sobą a oficjalnymi decydentami, jakimi są: prezydent, premier oraz parlamentarzyści, sieć powiązań, które są trudne do rozszyfrowania oraz scharakteryzowania przez obywateli naszego państwa.

Na tym tle łatwa do zrozumienia jest nostalgia za PRL-em, gdzie w sposób jawny i jednoznaczny rządy sprawowała partia, a strefy wpływów polityków były dobrze rozpoznawane i z łatwością charakteryzowane. Obecnie temu monolitowi przeciwstawiona jest przede wszystkim polityka kampanii²¹, którą można lapidarnie określić kolokwialnym sformułowaniem: po wyborach się zobaczy… Przy czym nie wiadomo, kto, ani co zobaczy po objęciu władzy.

W tym kontekście jeszcze bardziej niepokojące jest to, że Polacy nie wskazują na parlamentarzystów jako na tych, którzy sprawują władzę. Sądzę, że jest to dalsza konsekwencja niejawności w polityce, która z całą odpowiedzialnością jest wspierana przez media. Poza tym zamiast czytelnie sformułowanych wartości wyznawanych przez poszczególne partie oraz ich liderów, którzy po wyborach obejmują najwyższe stanowiska w państwie, mamy do czynienia z galimatiasem ideologicznym czy nawet więcej: z pragmatyzmem ukrytym pod płaszczykiem ideologii. Nie dziwi zatem fakt, że społeczeństwo jest politycznie apatyczne i nie wierzy w moc swego głosu wyborczego.

Na wyżej przedstawiony stan rzeczy wpływa kilka czynników, które są — moim zdaniem — pokłosiem przejścia od socjalizmu do kapitalizmu, a co za tym idzie: przekształceniem upaństwowionej własności we własność prywatną. Tymi czynnikami są:

• brak wykształconego sprawnego modelu rekrutowania kadr partyjnych i urzędniczych²²,
• manipulacja wykorzystywana przez polityków nie jako technika, ale jako styl polityczny²³,
• brak zrozumienia przez polityków pojęć, które tworzą filary demokracji, takich jak: pluralizm, kompromis, konsensus²⁴,
• uprzywilejowana pozycja kościoła oraz katolicyzmu, który wywiera wpływ na prawo stanowione²⁵,
• brak realistycznego podejścia do przeszłości — możliwa jest albo jej apologia, albo negacja²⁶,
• brak na polskiej scenie politycznej socjaldemokracji na wzór zachodni²⁷.

© 2007 Małgorzata Zamojska