> verte ISSN 1689-524X
Krytyczny Magazyn Internetowy

Nowe „wyobrażone wspólnoty” tworzą się wbrew państwu, jego terytorium, jego roszczeniom do całkowitej suwerenności, jego wrodzonej skłonności do wytyczania i formułowania granic oraz do utrudniania czy wstrzymywania ruchu granicznego. Lokują się w tej samej eksterytorialnej przestrzeni, w którą spadła władza, jaka wymknęła się ze słabnących rąk państwa. Pragną zająć pozycję w trwającej bitwie przeciwko granicom państwa i wspieranego przez państwo prawa do terytorialnego wyodrębnienia.⁹ Słowa te, pochodzące z otwarcia prezentowanego tomu, łatwą dają się uchwycić w kontraście do wypowiedzi poprzednich: społeczeństwo, które jeszcze czterdzieści lat wcześniej było, nie dość, że uchwytne, to jeszcze kontrolowalne i powolne procesom inżynierii. Dziś staje się bytem raczej mgławicowym, płynnym, jak powiedział autor. Jego płynność obnaża podstawowy tu fakt: ciecze różnią się od ciał stałych tym, że porządek rozciąga się jedynie na odległość paru drobinowych średnic. Cząsteczki ciał stałych są więc o wiele mocniej niż w cieczach zespolone. O wiele trudniej zerwać więź je łączącą, o wiele ciężej cząsteczce wyrwać się z otoczenia, zmienić pozycję i podłączyć się do innych sprzężeń. (…) W odróżnieniu od ciał stałych ciecze nie potrafią utrzymywać swego kształtu na długo — zmieniają kształt pod wpływem słabych nawet sił zewnętrznych.

Na tym właśnie płynność cieczy i gazów polega. I na tym też zasadza się przydatność cieczy, ciekliwości, płynności, jako metafor współczesnego nam stadium nowoczesności.¹⁰

Stoimy zatem na dość niewygodnej dla socjologii pozycji, w którym pojęcie „społeczeństwa” dotychczas uzasadniające socjologiczny dyskurs, staje się pojęciem gruntownie wątpliwym. Bauman świetnie tę wątpliwość wyłapuje i poddaje coś, co zwykliśmy dotąd nazywać społeczeństwem, obróbce hermeneutycznej na swój sposób. To coś, moglibyśmy nazwać nowymi konfiguracjami społecznymi. Rzecz jednak nie jest tak prosta. Twierdzi bowiem Bauman, że odtąd, w płynnej nowoczesności, pojęcia społeczeństwa we wszystkich odmianach, nawet zupełnie pozbawione mocy „konfiguracje społeczne” stoją jako pojęcia coś reprezentujące pod znakiem zapytania. Innymi słowy one dziś nic nie reprezentują. Idąc dalej, dokładnie w kierunku głównej intencji autora „Społeczeństwa w…”, socjologia utraciła przedmiot badań.

Stoimy zatem przed poważnym problemem. Jak radzić sobie, myśląc socjologicznie, bez społeczeństwa. W jaki sposób dopasować metodę do czegoś, czego nie ma. Co zatem jest? co mogłoby się stać przedmiotem socjologii? I, nie ukrywajmy tego dłużej, całej humanistyki w ogóle. Myśląc w duchu autora prezentowanej pracy, należałoby zrezygnować z tradycyjnego rozumienia metodologii. Przestać wierzyć w to, iż przedmiot wyznacza metodę. Skoro przedmiotu nie ma, a jest metoda, to należy pogodzić się z decyzją Baudrillarda: również metodologia, podobnie jak znaczenia wszelkiego przekazu, ulegają zdystansowaniu od miejsca z którego pochodzą. Socjologia nie opisuje zatem społeczeństwa.

Socjologia pracuje rozumnie nad doświadczeniem człowieka. I z tego faktu, wywołanego brakiem, znalezieniem się na marginesie narracji, wyrasta nowa perspektywa metodologiczna, a za nią zupełnie nowy byt. Okazuje się, że proces symulakrytyzacji metodologii ma charakter stwórczy. Pojawia się byt na miarę myśli. A nie jak dotychczas — myśl na miarę bytu. Niech nas jednak nie zwiedzie pozorne odwrócenie porządków. Nowy byt jest czymś (o ile można nadal używać tej metafizycznej konstrukcji: czymś?), co funkcjonuje zupełnie nie jak dotychczasowy byt. Nie jest konstruktem niesprzecznym, opisywalnym językiem zbudowanym w oparciu o logikę dwuwartościową. Jest tak długo przestrzenią obecności komunikacyjnej, jak długo nośne są metafory powołujące go do istnienia. Tak długo czyjeś imię ma obraz twarzy, jak długo ktoś je wypowiada. W chwili milczenia zapada się w rozszarpującą wszelką tożsamość sieć.

Istotą obecnej „Wielkiej Transformacji drugiego typu” jest erozja ambicji „inżynierii społecznej” oraz czynników gotowych i zdolnych do ich zrealizowania. Zanim Francois Lyotard zdołał ogłosić śmierć „wielkich metanarracji”, na poważnie rozpoczął się zmierzch wielkich modeli zaplanowanego i skrupulatnie oraz wszechstronnie zarządzanego ładu socjalnego; nastapiło prawdziwie przełomowe przesunięcie w dziedzinie praktyk społecznych, najlepiej wychwyconych (dzięki korzyściom, jakie daje perspektywa czasu) w zwięzłym haśle Petera Druckera: „nigdy więcej zbawienia przez społeczeństwo”.¹¹

Gdzie zatem jest społeczeństwo? Bauman odpowie z pełnym przekonaniem, że w momencie wzmożonego wypełniania się świata w procesie globalizacji, jedyną przestrzenią ujawniania się zachowań społecznych pozostaje sieć — Internet.

(…) „społeczeństwo” jest pierwszym terminem wchodzącym w skład słownika socjologii, który zostaje wydrwiony i — zastąpiony przez „sieć” — wychodzi z użycia.¹²

Jeśli socjologia ma dzisiaj docierać do doświadczenia musi wydobyć ze „społeczeństwa” to, z czego pojęcie zostało zbudowane. Właśnie jego składowe, są, do pewnego stopnia reprezentacją doświadczenia — samym doświadczeniem. Przedsocjologiczne „społeczeństwo” zatem obejmuje sobą wyobrażenia intymności, bliskości, wspólności, jakiegoś stopnia zażyłości czy wzajemnego zaangażowania.¹³ Wobec tego, oraz faktu zinformatyzowania (zarówno w sensie technicznym, jak komuniakcyjnym) doświadczenia oraz w obliczu silnego porcesu zagęszczania i wypełniania świata, socjologia musi zacząć charakteryzować się metodologicznie pewną grą mimikry. Może nie tyle upodabniania się, co „przyklejania” do konfiguracji przez siebie tworzonych. Myśl socjologiczna powinna nadążać za nowym bytem mając zdolność wykorzystywania siły bytu a nie swoje. W tym sensie winna stać się bogiem / pasożytem — stwórcą i niszczycielem jednocześnie. Jak farmakon Platona, tak chętnie przywoływany przez Derridę.

Jeśli w latach trzydziestych zeszłego wieku Heidegger twierdził, że czas jest sensem bycia, a potem, aż do dziś, strukturalizm wielbił przestrzeń, to dziś, a zwłaszcza jutro sytuacja ulega radykalnej zmianie. Już nie czas i przestrzeń są, jak chciał Kant transcendentalnymi formami zmysłowości. Dziś, a zwłaszcza jutro, oba terminy zostaną, czyli już są, zastąpione innymi. Sensem bycia będzie przyspieszenie, a nowy strukturalizm wielbił będzie szybkość.

Trzeba nam zatem nowego Kanta, nie mówiąc o Einsteinie. Książka Baumana, idąc zatem tropem tych zmian, jest taką nową rozprawą o metodzie, metodzie która zbudowana jest z myśli o nowej zupełnie lepkości. Bo dziś, już zawsze, jest jutro.

I jeśli następne polskie wydanie będzie wydane inaczej: dobry papier, jakaś okładka dająca książce życia więcej niż rok, to będziemy mieli w księgarniach coś.

© 2006 Karol Zamojski