Udział kobiet w kształtowaniu powszechnej myśli politycznej to temat newralgiczny, dotyczący bowiem działalności filozoficzno-politycznej kobiet, która była zupełnie otwarcie zastrzeżona dla mężczyzn. Warto odnotować, że w roku 1690 udział kobiet wynosił 2 procent wszystkich publikacji1. Pisarki i myślicielki otwarcie wyszydzano i kpiono z nich, dlatego też wiele ich prac nie zostało nigdy opublikowanych. Ta sytuacja bezpośrednio wpłynęła na to, że tylko nielicznym kobietom udało się zaistnieć jako myślicielkom politycznym, a musiał się do tego przyczynić sprzyjających splot okoliczności.
O możliwości uczestnictwa w sferze publicznej przez wieki przesądzało przede wszystkim urodzenie bądź to w rodzinie panującej (liczne przykłady władczyń parających się zajęciami naukowymi i działalnością polityczną), bądź w środowisku elit intelektualnych danej epoki (adoptowana córka Monteskiusza, córka Tomasza Morusa). Poza wybitnymi talentami, którymi musiały odznaczać się kobiety-myślicielki polityczne, o możliwości ich rozwoju przesądzał wybór życia zakonnego lub — relatywnie rzadziej — życia awanturniczego (w przebraniu męskim), co pozwalało na zabieranie głosu w dyskursie publicznym. Ponadto najbardziej sprzyjającym stanem cywilnym do uprawiania myśli politycznej przez kobiety było wdowieństwo przez wzgląd nie tylko na zdobywaną w ten sposób wolność osobistą oraz możliwość samodzielnego decydowania o swoim losie, ale i szacunek, którym otaczane były zwłaszcza bogate wdowy.
Celem tej części tekstu jest zaprezentowanie najciekawszych postaci kobiet z dziedziny powszechnej myśli politycznej. Warto w tym miejscu uczynić dwa zastrzeżenia: 1. Myślicielki polityczne dawniejszych wieków nie były w większości za równouprawnieniem kobiet, czasem jedynie za dostępem kobiet do edukacji; 2. O wyborze tych, a nie innych postaci przesądziły względy praktyczne, tzn. podstawowymi kryteriami wyboru były niekwestionowane zasługi oraz istniejące teksty źródłowe, które zachowały się do naszych czasów, a które odzwierciedlają spuściznę myślową wybranych postaci.
Pierwsza z najznamienitszych kobiet panowała jako faraon przez 21 lat. Była władczynią nadzwyczaj pokojową, a poświęcała się przede wszystkim reorganizacji państwa, podniesieniu jego poziomu gospodarczego, np. jej zabiegi koncentrowały się na rozwijaniu kontaktów handlowych. Z jej inicjatywy odbyła się wyprawa do legendarnej krainy Punt po wonności, mirrę i kadzidło, niezbędnych do wyrobu pachnideł i perfum, a także po heban, kość słoniową, złoto i inne egzotyczne produkty. W czasie jej rządów Egipt rozkwitł, także dzięki wielu inicjatywom architektonicznym.
Na temat okresu sprawowania władzy przez kobietę-faraona istnieje wiele niedomówień. Pamięć o Hatszepsut zatarto, by żadna inna kobieta nie myślała o wstąpieniu na królewski tron. Ten zabieg okazał się skuteczny, kolejną królową, ale dopiero w I w. p.n.e., była Kleopatra. Najbardziej prawdopodobna wydaje się hipoteza o chęci wyeliminowania precedensu możliwości sprawowania władzy przez kobietę, który komplikował prawo sukcesji tronu. Mimo to fakt sprawowania władzy przez Hatszepsut rzuca ciekawe światło na postrzeganie sposobów sprawowania władzy w starożytnym Egipcie oraz każe zastanawiać się nad istotą boskości władzy, która niweluje znaczenie płci.
Wspomniana mniszka to znana i podziwiana w całych dwunastowiecznych Niemczech benedyktynka, wizjonerka, mistyczka, pisarka i lekarka, która odbywała w czasie swego pracowitego życia liczne podróże po kraju, przemawiała publicznie. Tym samym czynnie angażowała się w moralną odnowę Kościoła. Z jej bogatej spuścizny pisarskiej poza około 300 listami do możnych tego świata, zachowały się także dzieła z zakresu teologii, kosmologii, przyrodoznawstwa, medycyny, a także poematy i utwory muzyczne.
Kolejna średniowieczna myślicielka to doktor Kościoła i patronka Włoch oraz Europy, która była dwudziestym czwartym dzieckiem farbiarza ze Sieny. Mistyczne wizje nawiedzały ją już w dzieciństwie, później dopełnione stygmatami. Święta Katarzyna najpierw związana była ze świeckim ruchem dominikańskim — apostołowała wśród miejskiej biedoty i zajmowała się działalnością charytatywną. Gromadziła wokół siebie uczniów (kobiety i mężczyzn). W ten oto sposób rozpoczęła swą działalność publiczną. Współdziałała z papieżem w organizowaniu krucjat antytureckich, mediowała między papieżem a miastami włoskimi w licznych konfliktach, stworzyła spójną wizję władcy chrześcijańskiego oraz ciekawy system teologiczny. Jako myślicielka polityczna należy do wyjątków, gdyż jako że jej działalność polityczna była uznana i ceniona już za jej życia, to pozostała po niej liczna spuścizna pisarska.
Do pocztu polityczek-świętych wieków średnich należy dołączyć także św. Brygidę zwaną Szwedką, która najbardziej znana jest dzięki głoszonym proroctwom i m. in. przepowiedni upadku Krzyżaków. Po owdowieniu (została wydana za mąż jako czternastolatka i urodziła ośmioro dzieci) stała się natchnioną mistyczką i założycielką klasztoru Brygidek. Ponadto wybrała drogę ascezy i nietypowej dla kobiety średniowiecznej aktywności: podróży po Europie i do Ziemi Świętej. Głosiła przeżywane w ekstazie objawienia, napominała władców, papieża, kler, szlachtę, by zainicjowali odnowę moralną i reformę Kościoła. Jej wielka wiedza teologiczna imponowała i zastanawiała, podobnie jak sprawdzanie się jej proroctw.
Objęcie tronu przez Elżbietę I jest kojarzone przede wszystkim z konsekwencjami rządów Henryka VIII, reformacją i akceptacją żeńskiej sukcesji w Anglii. Wskazany kontekst historyczny nie przekreśla jednak konieczności postrzegania rządów Elżbiety I jako samodzielnej oraz nietuzinkowej erudytki nie na darmo ocenianej w kategoriach najwybitniejszego władcy Anglii.
Dotyczy on aktywnej działalności kobiet w sektach heretyckich, w rewolucjach średniowiecznych (zwłaszcza w wystąpieniach ulicznych przeciw podniesieniu podatków i drożyźnie żywności). Poza tym brały one czynny udział zarówno w rewolucji angielskiej, francuskiej, jak i amerykańskiej. I tak, na samym początku trwania rewolucji angielskiej (1642-1651) tłum kobiet napadł na burmistrza Londynu, szarpiąc go i zrywając mu łańcuch z szyi za próbę uwięzienia pięciu członków parlamentu. Pomijając rangę tego przykładowego incydentu, należy podkreślić, że kobiety były po obu zwaśnionych między sobą stronach, zarówno przynależały do obozu rojalistek, jak i zwolenniczek parlamentu. Ponadto działały jako szpiedzy i emisariusze, pomagały w ucieczkach, podczas nieobecności mężów broniły obleganych zamków, w męskim przebraniu służyły w wojsku. Reprezentowały wszystkie stany. Poza uczestniczeniem w rozruchach ulicznych wystąpiły także z petycją do parlamentu w sprawie upadającego handlu2.
Podobnie podczas trwania rewolucji francuskiej, pisały skargi do króla, żądając dostępu do edukacji i pracy, czy postulowały obniżenie cen chleba i podatków. W końcu to kobiety także uczestniczyły w burzeniu Bastylii. Mimo to Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela nie objęła ich.
Co się tyczy z kolei rewolucji amerykańskiej, to zanim ona nastąpiła, kobiety na równi z mężczyznami przyczyniały się do podboju kontynentu oraz jego adaptacji do potrzeb jego nowych mieszkańców.
Celem kursu historii myśli politycznej, który to jest przedmiotem kanonicznym na kierunku politologia, jest zapoznanie z najbardziej reprezentatywnymi myślicielami, z położeniem nacisku na ich wypowiedzi polityczne dotyczące najczęściej genezy i proponowanego ładu państwowego. Program zajęć obejmuje też omówienie najważniejszych ruchów społecznych, np.: rewolucji francuskiej, amerykańskiej lub/i angielskiej.
Moim celem nie jest przekonywanie, że kobiety odegrały większą rolę w kształtowaniu się historii myśli politycznej, niż to było w istocie. Dlatego też ważniejszą rzeczą jest — moim zdaniem — uwzględnienie przedstawionych w pierwszej części tekstu myślicielek politycznych w odpowiedniej proporcji do przedstawicieli płci męskiej, niż postulowanie odrębnego fakultatywnego kursu, na który składałoby się omówienie tylko reprezentantek płci żeńskiej. Nie proponuję zatem dyskryminacji pozytywnej na rzecz myślicielek politycznych, sądząc, że nie służy ona obiektywizmowi naukowemu.
Postuluję jedynie, aby w ramach zajęć z historii myśli politycznej, a więc w sytuacji publicznej, dążyć do nieprzechodzenia do porządku dziennego nad ignorancją, którą jest twierdzenie, że nad skromnym, bo skromnym, ale nie z winy samych zainteresowanych, dorobkiem kobiet-myślicielek politycznych, nie warto się pochylać, gdyż np. nie są one myślicielami tej miary, co Arystoteles czy Platon.
Z drugiej strony ustalenie zaproponowanej równowagi w proporcjach między ilością myślicieli odmiennych płci pozwoli — w moim przekonaniu — zwrócić uwagę na pozytywny fakt tego, że kobiety także współrządziły i wypowiadały się na tematy polityczne. Może więc ta wiedza ośmieli współczesne kobiety do częstszego zaangażowania politycznego oraz do odważnego wzięcia udziału w życiu publicznym, które było za czasów bohaterek mojego artykułu zakazane.
Sądzę, że taka działalność, choć na małą skalę, posługująca się nieatrakcyjnymi środkami (przedmiot kanoniczny w nauczaniu politologii), może przyczynić się do poznania, a więc w konsekwencji wzięcia za wzór postępowania przedstawione w tekście — wybrane przeze mnie postacie, które nie są — jak do tej pory — uwzględniane w podręcznikach akademickich wykorzystywanych jako pomoce dydaktyczne do nauczania historii myśli politycznej3.
© 2008 Małgorzata Zamojska
1 M.E. Wiesner, Women and Gender in Early Modern Europe, Oxford 1993, s. 167 i n. Cyt. za: M. Bogucka, Gorsza płeć, Warszawa 2006, s. 240.
2 M. Bogucka, tamże, s. 197.
3 Por. S. Filipowicz, Historia myśli polityczno-prawnej, Gdańsk 2001; M. Król, Historia myśli politycznej. Od Machiavellego do współczesności, Gdańsk 1998; J. Justyński, Historia doktryn polityczno-prawnych, wyd. różne; A. Sylwestrzak, Historia doktryn politycznych i prawnych, wyd. różne.
verte.art.pl > Myśl > Eseje > Rola kobiet w kształtowaniu historii myśli politycznej
© 2004-2009 Pracownia Kultury Współczesnej
Opracował Karol Zamojski, zaprojektował Tomasz Kojder. HTML CSS RSS
Administracja Maciej Twardowski